महाराष्ट्र विद्यार्थी विज्ञान वारी योजना

योजनेची ओळख: एक संक्षिप्त आढावा

महाराष्ट्र सरकारने राज्यभरातील इयत्ता ६ वी ते ८ वी  आणि ९ वी ते १२ वी मध्ये शिकणाऱ्या विद्यार्थ्यांमध्ये वैज्ञानिक विचार, नवोपक्रम आणि संशोधन वृत्तीला प्रोत्साहन देण्यासाठी 'मुख्यमंत्री  विद्यार्थी विज्ञान वारी योजना' सुरू केली आहे. हा उपक्रम शालेय शिक्षण आणि क्रीडा विभागाने शालेय शिक्षण राज्यमंत्री पंकज भोयर यांच्या मार्गदर्शनाखाली सुरु केला असून, त्याला मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी मंजुरी दिली आहे. या योजनेद्वारे, विज्ञान प्रदर्शन आणि विज्ञान प्रकल्प स्पर्धांमध्ये सहभागी होणाऱ्या गुणवंत विद्यार्थ्यांना प्रादेशिक विज्ञान केंद्रे, इसरो बंगळुरू आणि अमेरिकेतील नासा यांसारख्या नामांकित वैज्ञानिक संस्थांना  शैक्षणिक भेटी देण्याची संधी मिळेल.

महाराष्ट्र दरवर्षी तालुका, जिल्हा आणि राज्य स्तरावर विज्ञान प्रदर्शेने आयोजित करते, ज्यात लाखो विद्यार्थी नाविन्यपूर्ण विज्ञान प्रकल्पांसह सहभागी होतात. या उपक्रमाद्वारे सरकारचा उद्देश शहरी, ग्रामीण, आदिवासी आणि दिव्यांग प्रवर्गातील विद्यार्थ्यांमध्ये विज्ञान, नवोपक्रम, तंत्रज्ञान आणि अवकाश संशोधनाबद्दल अधिक रुची निर्माण करणे हा आहे. केवळ प्रमाणपत्रे आणि रोख बक्षिसे देण्यापेक्षा, प्रत्यक्ष शैक्षणिक अनुभव आणि वैज्ञानिक संस्थांशी थेट संवाद  विद्यार्थ्यांना अधिक प्रभावीपणे प्रेरित करेल,  सरकारचा विश्वास आहे.

या योजनेद्वारे, महाराष्ट्रातील ३५८ तालुक्यांपैकी  प्रत्येक तालुक्यात सहा विद्यार्थ्यांना, म्हणजेच एकूण २,१४८ विद्यार्थ्यांना, मुंबई, नागपूर, पुणे आणि इतर जवळच्या केंद्रांमधील प्रादेशिक विज्ञान केंद्रांना भेट देण्याची संधी मिळेल. याव्यतिरिक्त, जिल्हा स्तरावर  निवडलेल्या १८० विद्यार्थ्यांना  इसरो बंगळुरू येथे शैक्षणिक भेटी मिळतील, तर राज्यस्तरीय विज्ञान प्रदर्शनात निवडलेल्या ५१ उत्कृष्ट कामगिरी करणाऱ्या विद्यार्थ्यांना अमेरिकेतील नासा भेट देण्याची  संधी मिळेल.

महाराष्ट्र सरकारने मुख्यमंत्री विधार्थी विज्ञान वारी योजनेच्या अंमलबजावणीसाठी सुमारे ३.३० कोटी रुपयांना मंजुरी दिली आहे. या उपक्रमांतर्गत प्रभावी  अंमलबजावणी आणि विधार्थी निवडीसाठी तालुका, जिल्हा आणि राज्य स्तरावर स्वतंत्र समित्या स्थापन केल्या जातील. विद्यार्थ्यांमध्ये अनुभवात्मक शिक्षण, सर्जनशीलता, नवोपक्रम आणि वैज्ञानिक जिज्ञासा यांना प्रोत्साहन देण्यासाठी राष्ट्रीय शिक्षण धोरण (एन इ पी) २०२० च्या उद्दिष्टांनुसार हा कार्यक्रम तयार करण्यात आला आहे.

या उपक्रमासोबतच, महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे यांनी 'मिशन भरारी' उपक्रमाद्वारे ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांमध्ये वैज्ञानिक शिक्षणाला प्रोत्साहन दिले आहे. या कार्यक्रमांतर्गत, ठाणे जिल्ह्यातील जिल्हा परिषद शाळांमधील ५९ विद्यार्थ्यांची बहुस्तरीय निवड प्रक्रियेनंतर इसरोला शैक्षणिक भेटीसाठी निवड करण्यात आली. २६ जानेवारी २०२६ रोजी सुरू झालेल्या या उपक्रमात इयत्ता ५ वी ते ८ वी मधील ९,३१६ विद्यार्थ्यांनी सहभाग घेतला. त्यापैकी २,००७ विद्यार्थ्यांची तालुका स्तरावर निवड झाली, तर ४७८ विद्यार्थी जिल्हास्तरीय परीक्षेसाठी पात्र ठरले. अंतिम निवड झालेल्या गटात मराठी माध्यम आणि उर्दू माध्यमातील शाळांमधील विद्यार्थ्यांचा समावेश होता. या शैक्षणिक दौऱ्याला २७ एप्रिल २०२६ रोजी ठाणे येथील जिल्हा नियोजन कार्यालयातून हिरवा झेंडा दाखवून रवाना करण्यात आले. मिशन भरारी आणि मुख्यमंत्री विद्यार्थी विज्ञान वारी योजनेद्वारे महाराष्ट्र सरकारचे उद्दिष्ट ग्रामीण आणि सरकारी शाळांमधील विद्यार्थ्यांना विज्ञान प्रदर्शने, नवोपक्रम उपक्रम आणि प्रगत वैज्ञानिक शिक्षणाच्या संधींमध्ये सक्रिय सहभागासाठी प्रोत्साहित करणे आहे.

योजनेचे फायदे

• ही योजना महाराष्ट्रातील गुणवंत विद्यार्थ्यांना अग्रगण्य वैज्ञानिक संस्थांना शैक्षणिक भेट देण्याची संधी उपलब्ध करून देते.
• निवडलेल्या विद्यार्थ्यांना प्रादेशिक विज्ञान केंद्रे, इसरो बंगळुरू आणि अमेरिकेतील नासा येथे भेट देण्याची संधी मिळेल.
• ही योजना शालेय विद्यार्थ्यांमध्ये वैज्ञानिक विचार, नवोपक्रम, संशोधन वृत्ती आणि विज्ञानाविषयीची आवड वाढविण्यास प्रोत्साहन देते.
• वैज्ञानिक संस्था आणि प्रगत तंत्रज्ञानाशी संवाद साधून विद्यार्थ्यांना प्रात्यक्षिक शिक्षणाचा अनुभव घेता येईल.
• निवडलेल्या विद्यार्थ्यांसाठी सरकार मंजूर प्रवास आणि शैक्षणिक सहलीचा खर्च उचलेल.

शैक्षणिक भेटी आणि निवडीचा तपशील

• महाराष्ट्रातील ३५८ तालुक्यांपैकी प्रत्येक तालुक्यातून सहा विद्यार्थ्यांची प्रादेशिक विज्ञान केंद्रांना भेटी देण्यासाठी निवड केली जाईल.
• एकूण २,१४८ विद्यार्थ्यांना मुंबई, पुणे, नागपूर आणि जवळपासच्या केंद्रांमधील  विज्ञान केंद्रांना भेटी देण्याची संधी मिळेल.
• जिल्हा स्तरावर निवडलेल्या विद्यार्थ्यांना इसरो बंगळुरू येथे शैक्षणिक भेटी मिळतील.
• दरवर्षी जिल्हा स्तरावर निवडलेल्या सुमारे १८० विद्यार्थ्यांना इसरोच्या शैक्षणिक भेटीचा लाभ.
• राज्यस्तरीय विज्ञान प्रदर्शनात उत्कृष्ट कामगिरी करणाऱ्या निवडलेल्या विद्यार्थ्यांना अमेरिकेतील नासा येथे शैक्षणिक भेटीची संधी मिळेल.
• नासाच्या  शैक्षणिक भेटीसाठी दरवर्षी एकूण ५१ विद्यार्थ्यांची निवड केली जाईल.
• अंमलबजावणी आणि विद्यार्थी निवडीसाठी तालुका, जिल्हा आणि राज्य स्तरावर स्वतंत्र समित्या स्थापन केल्या जातील.

नासा विद्यार्थी श्रेणीनुसार भेट देते

पात्रतेच्या अटी

• अर्जदार महाराष्ट्रातील मान्यताप्राप्त शाळेत इयत्ता ६ वी ते ८ वी  किंवा इयत्ता ९ वी ते १२ वी  मध्ये शिकणारा विद्यार्थी असावा.
• विद्यार्थ्यांनी शाळा आणि शिक्षण विभागामार्फत आयोजित अधिकृत विज्ञान प्रदर्शने किंवा विज्ञान प्रकल्प स्पर्धांमध्ये सहभागी होणे आवश्यक आहे.
• तालुका, जिल्हा आणि राज्यस्तरीय विज्ञान स्पर्धामधील कामगिरीच्या आधारावर निवड होण्याची शक्यता आहेत.
• या योजनेद्वारे सर्वसाधारण, आदिवासी आणि दिव्यांग प्रवर्गातील विद्यार्थ्यांना लाभ मिळण्याची अपेक्षा आहेत.
• महाराष्ट्राबाहेर किंवा परदेशात शैक्षणिक भेटीसाठी विद्यार्थ्यांनी प्रवास आणि आवश्यक कागदपत्रांच्या अटी पूर्ण करणे आवश्यक आहे.

अस्वीकरण: महाराष्ट्र सरकारने अद्याप मुख्यमंत्री विधार्थी विज्ञान वारी योजनेसाठी सविस्तर अधिकृत पात्रता मार्गदर्शक तत्त्वे  जारी केलेली नाहीत. येथे दिलेली पात्रतेची माहिती सध्या उपलब्ध असलेल्या शासकीय घोषणा विज्ञान प्रदर्शनांच्या प्रक्रियेवर आणि उपलब्ध सार्वजनिक अहवालांवर आधारित आहे. शालेय शिक्षण विभागाकडून सविस्तर कार्यान्वयन मार्गदर्शक तत्त्वे जारी झाल्यानंतर अधिकृत माहितीसाठी शालेय शिक्षण विभागाच्या पुढील अधिसूचनांचा संदर्भ घ्यावा.

आवश्यक कागदपत्रे

• आधार कार्ड
• शाळेचे ओळखपत्र
• पासपोर्ट आकाराचा फोटो
• शाळेचे बोनाफाईड प्रमाणपत्र
• विज्ञान प्रकल्पाचा तपशील आणि स्पर्धेची कागदपत्रे
• निवड किंवा शिफारस प्रमाणपत्र
• पालकांचे समंतीपत्र
• पासपोर्ट आणि व्हिसाची कागदपत्रे (नासाच्या शैक्षणिक भेटीसाठी)

अर्ज करण्याची प्रक्रिया

• महाराष्ट्र सरकारने सध्या अधिकृत मान्यता आणि सार्वजनिक निवेदनाद्वारे 'मुख्यमंत्री विद्यार्थी विज्ञान वारी योजना' जाहीर केली आहे.
• शालेय शिक्षण विभागाकडून अद्याप सविस्तर कार्यप्रणाली मार्गदर्शक तत्त्वे, स्वतंत्र अर्ज आणि अधिकृत सहभाग प्रक्रिया अद्याप जारी करण्यात आलेली नाहीत.
• सध्या उपलब्ध असलेल्या माहितीनुसार, शाळांमध्ये आयोजित केल्या जाणाऱ्या सध्याच्या विज्ञान प्रदर्शन आणि विज्ञान प्रकल्प स्पर्धा प्रक्रियेद्वारे विद्यार्थी या योजनेत सहभागी होण्याची अपेक्षा आहे.
• भविष्यात महारष्ट्र  सरकारने कोणतीही नवीन सूचना, अधिकृत मार्गदर्शक तत्त्वे किंवा सहभाग प्रक्रियेत कोणतेही बदल जारी केल्यास, अद्ययावत माहिती येथे उपलब्ध करून दिली जाईल.
• विद्यार्थ्यांनी  त्यांच्या शाळांमार्फत आयोजित विज्ञान प्रदर्शने आणि विज्ञान प्रकल्प स्पर्धांमध्ये सहभागी व्हावे अशी अपेक्षा आहे.
• शालेय स्तरावरील स्पर्धांमध्ये  निवडक प्रकल्प शिक्षण विभागामार्फत आयोजित तालुकास्तरीय विज्ञान प्रदर्शनांसाठी पाठवले जाऊ  शकते.
• तालुका स्तरावर निवडलेले विद्यार्थी विज्ञान केंद्रे आणि तारांगणे येथे शैक्षणिक भेटीसाठी पात्र ठरू शकतात.
• जिल्हा स्तरावर निवडलेल्या विद्यार्थ्यांना इसरो बंगळूरला भेट देण्याची संधी मिळू शकते.
• राज्यस्तरीय विज्ञान प्रदर्शनात उत्कृष्ट कामगिरी करणारे विद्यार्थी नासाच्या शैक्षणिक भेटीसाठी पात्र ठरू शकतात.
• शाळा आणि निवडलेल्या विद्यार्थ्यांना शालेय शिक्षण विभागाकडून कागदपत्रे आणि प्रवासाच्या कार्यपद्धतीबाबत पुढील सूचना  मिळण्याची अपेक्षा आहेत.

संबंधित लिंक्स

• महाराष्ट्र विद्यार्थी विज्ञान वारी योजना अर्जाची लिंक्स सध्या उपलब्ध नाही.
• महाराष्ट्र विद्यार्थी विज्ञान वारी योजना  तत्त्वे उपलब्ध नाही.

संपर्क माहिती

• विद्यार्थी विज्ञान वारी योजना संपर्क तपशील उपलब्ध नाहीत.
• महाराष्ट्र शिक्षण विभाग संपर्क तपशील.